Hoàn thiện hành lang pháp lý

Nền tảng của mọi sự bứt phá trong ngành Hải quan thập kỷ qua bắt nguồn từ sự đồng bộ hóa quyết liệt giữa Luật Hải quan 2014 và hệ thống văn bản hướng dẫn thi hành. Để đưa Luật vào cuộc sống, cơ quan Hải quan đã chủ động tham mưu ban hành một khối lượng văn bản quy phạm pháp luật đồ sộ gồm: 8 nghị định, 9 quyết định của Thủ tướng Chính phủ, 7 thông tư liên tịch và 25 thông tư của Bộ Tài chính.

Việc Luật Hải quan giao Chính phủ và các bộ, ngành quy định chi tiết 19 nội dung trọng yếu đã tạo ra một hành lang pháp lý linh hoạt, bám sát thực tiễn biến động của kinh tế toàn cầu thông qua các văn bản quan trọng như Nghị định số 08/2015/NĐ-CP (được sửa đổi bởi Nghị định số 59/2018/NĐ-CP) và đặc biệt là Nghị định số 167/2025/NĐ-CP về cải cách sâu rộng quy trình nghiệp vụ.

Kết quả lớn nhất của cải cách thể chế là việc xác lập một quy trình hải quan phi tiếp xúc. Bằng cách rà soát và loại bỏ các khâu trung gian, hồ sơ hải quan đã được đơn giản hóa đến mức tối đa, chuyển đổi toàn bộ từ chứng từ giấy sang dữ liệu điện tử theo tinh thần Thông tư số 38/2015/TT-BTC và Thông tư số 39/2018/TT-BTC.

Tàu nhập khẩu nguyên liệu của Công ty TNHH Gang thép Hưng Nghiệp Formosa cập cảng Sơn Dương trong những ngày đầu Xuân Bính Ngọ.

Đây là bước đi chiến lược nhằm triệt tiêu các chi phí không chính thức và sự tùy tiện trong thực thi công vụ. Thành quả hữu hình là 100% các quy trình thủ tục cơ bản đã được tự động hóa, triển khai trên phạm vi toàn quốc với 100% chi cục hải quan khu vực. Sự hiện diện của pháp luật hải quan hiện đại đã tạo ra một mặt bằng niềm tin giữa nhà nước và doanh nghiệp, nơi sự tuân thủ được đền đáp bằng tốc độ thông quan và sự hỗ trợ nghiệp vụ kịp thời.

Hiệu quả quản trị này được minh chứng cụ thể qua tốc độ số của Hệ thống VNACCS/VCIS. Kết quả thực tế cho thấy, thời gian tiếp nhận và thông quan đối với hàng hóa thuộc luồng Xanh hiện chỉ mất từ 1-3 giây. Đối với luồng Vàng, thời gian xử lý hồ sơ không quá 2 giờ làm việc đã trở thành một tiêu chuẩn kỷ cương hành chính.

Dưới góc độ kinh tế học, việc tiết kiệm thời gian này có tác động trực tiếp đến dòng vốn. Theo tính toán của cơ quan Hải quan, nếu giảm được 1 ngày thời gian thông quan, doanh nghiệp có thể tiết kiệm được khoảng 0,5% - 0,8% giá trị lô hàng (tương đương hàng nghìn tỷ đồng mỗi năm trên quy mô toàn quốc). Việc dữ liệu được quản lý tập trung tại cấp Cục còn cho phép hệ thống tự động đưa ra các cảnh báo rủi ro dựa trên thuật toán, giúp công chức nhận diện chính xác các lô hàng vi phạm mà không gây ảnh hưởng đến doanh nghiệp uy tín.

Bứt phá từ hệ thống E-Manifest

Trong cấu trúc hạ tầng thương mại quốc tế, hệ thống E-Manifest đóng vai trò là tiên phong dữ liệu quốc gia. Kết quả triển khai đạt mức độ bao phủ tuyệt đối với 100% hồ sơ tàu biển xuất nhập cảnh tại tất cả các cảng biển trên toàn quốc được xử lý điện tử, với sự tham gia của 100% hãng tàu, đại lý và công ty giao nhận. Đây là thành tựu quản trị bước ngoặt, chuyển từ giám sát thủ công sang kết nối liên thông dựa trên các quy định về thông báo thông tin phương tiện vận tải trong Luật Hải quan 2014.

E-Manifest không chỉ là công cụ khai báo, mà là một phần hành của chiến lược quản trị dữ liệu số. Nguồn dữ liệu từ hệ thống cho phép cơ quan Hải quan thực hiện phân tích rủi ro từ xa (trước khi tàu cập cảng từ 24-48 giờ). Điều này giúp phát hiện sớm các hành vi gian lận thương mại ngay từ cửa ngõ cảng biển, nâng cao hiệu quả quản lý mà vẫn bảo đảm tính thông thoáng cho dòng chảy thương mại. Đây chính là cách tiếp cận quản trị hiện đại theo hướng kiểm soát chặt chẽ dựa trên dữ liệu, sử dụng thông tin làm lá chắn cho an ninh kinh tế quốc gia.

Theo Cục Hải quan, tác động cộng hưởng của E-Manifest đối với nền kinh tế là vô cùng lớn. Đối với các đơn vị khai thác cảng, việc tự động hóa bản khai giúp tối ưu hóa kế hoạch xếp dỡ, giảm thời gian tàu nằm chờ tại cầu cảng, nâng cao tần suất hoạt động cầu cảng thêm từ 15-20%.

Đối với doanh nghiệp nhập khẩu, thành quả thực tế là sự rút ngắn đáng kể độ trễ logistics. Việc hàng hóa được giải phóng nhanh giúp doanh nghiệp đảm bảo tiến độ sản xuất, giảm chi phí lưu kho bãi và nâng cao sức cạnh tranh về giá. Sự kết nối giữa E-Manifest, VNACCS/VCIS và Cơ chế một cửa quốc gia (đã kết nối hơn 250 thủ tục hành chính của các bộ, ngành) đã hình thành trục “xương sống” dữ liệu, biến thủ tục hải quan từ rào cản thành lợi thế cạnh tranh cốt lõi của Việt Nam.

Đánh giá quá trình thực thi Luật Hải quan thời gian qua, đại diện Ban Pháp chế nhấn mạnh, thành công của cải cách không chỉ nằm ở trang thiết bị, mà cốt lõi nằm ở việc kiên trì theo đuổi triết lý minh bạch hóa thể chế. Sự đồng bộ giữa hạ tầng công nghệ và hành lang pháp lý (điển hình là các quy định mới về sở hữu trí tuệ tại Thông tư số 06/2026/TT-BTC) chính là chìa khóa để hiện thực hóa mô hình Hải quan số.

Mặc dù vậy, trong bối cảnh thương mại toàn cầu biến động, việc tiếp tục hoàn thiện khung khổ pháp lý gắn liền với hạ tầng dữ liệu lớn (Big Data) và trí tuệ nhân tạo (AI) là bước đi tất yếu. Theo đại diện Ban Pháp chế, việc ứng dụng AI trong soi chiếu và dự báo rủi ro sẽ giúp Hải quan Việt Nam duy trì vị thế mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị toàn cầu, đóng góp thiết thực vào sự phát triển bền vững của nền kinh tế.